00:00:22 KEES SCHEEPENS 

Kijk, hier hebben biggetjes gelopen, zie je dat? 

00:00:24 ESTHER MOLENWIJK 

Je ziet het aan die kleine… 

00:00:29 KEES SCHEEPENS 

Aan die voetafdrukjes. 

00:00:31 ESTHER MOLENWIJK 

En hoe kunnen die hier dan komen? 

00:00:33 KEES SCHEEPENS 

Omdat we de poort gewoon open hebben. En die lopen uiteindelijk toch weer terug naar moeders. 

00:00:39 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Dit is Kees Scheepens. Hij is 22ste generatie boer en dierenarts. We lopen door het dicht beboste pad op weg naar de varkensweide achter zijn boerderij. Het is een onwerkelijke gedachte dat biggetjes hier gewoon los rondrennen. Iets verderop komen we bij het stukje land waar de moederzeug staat. 

00:00:58 KEES SCHEEPENS 

Hé moedertje, dat zijn jouw biggetjes hè? Jij hebt ze niet goed opgevoed. Ja, ja, ja. 

00:01:07 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Zijn boerderij lijkt in geen enkel opzicht op de varkenshouderijen die we kennen. De 45 zeugen van het zeldzame ras Berkshire en van het ras Swiss Large White leven buiten en hebben elk een eigen stuk wei met een rond loodsje erop waar ze hun biggetjes krijgen. 

00:01:24 KEES SCHEEPENS 

Ja, ik noem dit gewoon een camping. Voor een varken is dit gewoon heerlijk. Kijk, daar ligt moeders met haar biggetjes erbij. Hier in deze hut, we lopen er even naartoe, daar ligt een zeug… 

00:01:35 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Maar ik ben hier omdat Kees een bijzonder verhaal te vertellen heeft. Het verhaal van de varkenspest. Hij heeft deze namelijk als dierenarts van dichtbij meegemaakt. Wanneer we terugkomen van de varkens gaan we zitten aan de stevige houten tafel in zijn oude boerderij. 

00:01:53 KEES SCHEEPENS 

Ik ben nu 38 jaar dierenarts en ik ben al veertig jaar helemaal gek van het varken. 

00:02:04 ESTHER MOLENWIJK 

Waarom eigenlijk? Wat is er zo leuk aan een varkentje? 

00:02:07 KEES SCHEEPENS 

Je hebt net met mij in de velden gelopen waar de varkens buiten leven. Het zijn gewoon fascinerende dieren, intelligente dieren, vrolijke dieren, nieuwsgierige dieren, grappige dieren. Ze geven je een fijn gevoel, een happy gevoel. 

00:02:26 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Kees heeft in die 38 jaar de varkensbedrijven enorm zien groeien. 

00:02:31 KEES SCHEEPENS 

Toentertijd was een bedrijf met driehonderd zeugen al heel wat. Nu zijn ze er bijna niet meer. Ik denk dat nu het gemiddeld aantal zeugen op een bedrijf rond de 750 ligt. 

00:02:46 ESTHER MOLENWIJK 

En dat zijn dan de zeugen en die krijgen dan ook allemaal nog… 

00:02:49 KEES SCHEEPENS 

Allemaal nog biggetjes. 

00:02:50 ESTHER MOLENWIJK 

Rond de vijftien, twintig biggetjes. Twee à drie keer per jaar geloof ik. 

00:02:54 KEES SCHEEPENS 

Bij die intensieve bedrijven 2,45 keer per jaar. 

00:02:59 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Kees had plezier in zijn werk als veearts. 

00:03:02 KEES SCHEEPENS 

Eigenlijk ging hartstikke goed. Super blij. 

00:03:05 ESTHER MOLENWIJK 

En toen werd het, wat was het, 3 februari 1997? 

00:03:08 KEES SCHEEPENS 

Ja, 3 februari 1997. 

00:03:10 ESTHER MOLENWIJK 

Wat gebeurde er toen? 

00:03:12 KEES SCHEEPENS 

Toen kwam ik terug uit Amerika samen met een van mijn grootste klanten, die nog steeds varkensboer is. En die had aan mij gevraagd van, kun je mij eens laten zien hoe dat in Amerika varkens gehouden worden? Nou, dat heb ik hem laten zien. En volgens mij was hij erg onder de indruk. En in die tijd waren er nog geen appjes. Er was enkel een Nokia’tje met sms. Nou, hij belandde op Schiphol en hij zette zijn mobiel aan en boem, boem, boem. Er waren wel twintig, dertig sms-berichtjes. Zoals deze. 

00:03:54 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Want 3 februari 1997 was de dag dat minister Jozias van Aartsen aankondigde dat er varkenspest in Nederland was geconstateerd. Ook Rudolf Raymakers kan zich die dag nog goed herinneren. 

00:04:08 RUDOLF RAYMAKERS 

Ik was hier in de praktijk. Ja, dat weet ik nog als de dag van gisteren. Dan schrik je wel. 

00:04:16 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ook hij was destijds veearts en hij was net aangetreden als voorzitter van de vakgroep Varkens van de KNMVD, de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. 

00:04:27 RUDOLF RAYMAKERS 

Dus ik ben echt, tussen haakjes, met mijn neus in de boter gevallen. Want dat was wel een hele heftige tijd. 

00:04:35 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Gek genoeg zag hij het niet aankomen. 

00:04:39 RUDOLF RAYMAKERS 

Nee, nou ik zag dat niet aankomen, nee. En dat was ook wel een beetje, denk ik, de algemene sfeer toen. Dat zat niet zo in onze gedachten meer. Wij kwamen uit een tijd dat er gevaccineerd werd tegen varkenspest. En dat was een heel goed vaccin. Het klassieke varkenspestvaccin. Er was één keer een varken een injectie gegeven en hij kreeg nooit meer varkenspest. Dus vroeger, eigenlijk voordat er in de EEG [Europese Economische Gemeenschap, de voorloper van de Europese Unie, red.] besloten is om een non-vaccinatiebeleid in te voeren, werd daar tegen gevaccineerd en dat werkte gewoon hartstikke goed. 

00:05:20 ESTHER MOLENWIJK 

Wanneer is dat non-vaccinatiebeleid ingevoerd? 

00:05:22 RUDOLF RAYMAKERS 

Dat is in de tachtiger jaren gekomen. Dat is eigenlijk gekomen toen Engeland en Denemarken bij de Europese Gemeenschap kwamen. En Engeland had, zo noemen ze het dan, splendid isolation, op hun eiland. Die vaccineerden niet. Denemarken had een grens met Duitsland en verder was dat zee. Die vaccineerden ook niet veel, dus die konden zich makkelijk buiten houden. Maar ik denk dat het toch een overschatting was dat Nederland, dat eigenlijk een heel druk bezet land met dieren is en waar ook veel handel is. Dat daar toen voor gekozen is, toen was dat misschien niet zo’n hele handige keuze. 

00:06:08 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Er was dus een vaccin en dat werkte goed. Waarom besloten we dan om daarmee te stoppen? 

00:06:14 RUDOLF RAYMAKERS 

Dat heeft met kosten te maken. Uiteindelijk is er berekend door landbouweconomen dat als je niet vaccineert, dat dat uiteindelijk een positieve balans oplevert ten opzichte van niet vaccineren. 

00:06:25 ESTHER MOLENWIJK 

Maar dan bedoelt u gewoon de kosten van het vaccineren zelf? 

00:06:28 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, maar goed, er komen ook handelsbeperkingen bij, et cetera. En vaccinaties werpen ook handelsbelemmeringen op. En die zijn dan kleiner. 

00:06:37 ESTHER MOLENWIJK 

Ja, dat is misschien goed om uit te leggen. Dus er zijn bepaalde landen die geen vlees willen importeren van varkens die gevaccineerd zijn. Zeg ik dat goed? 

00:06:46 RUDOLF RAYMAKERS 

Maar ook koeien. 

00:06:47 ESTHER MOLENWIJK 

Ja, ja. 

00:06:49 RUDOLF RAYMAKERS 

Ook kippen. 

00:06:51 ESTHER MOLENWIJK 

En vindt u dat terecht? Is er iets mis met dat vlees dat gevaccineerd is? 

00:06:55 RUDOLF RAYMAKERS 

Nee, dat is niet mis, maar dat is een politieke keuze geweest om daar zo mee om te gaan. 

00:07:01 ESTHER MOLENWIJK 

Ik ben toch benieuwd, er moet toch inhoudelijk een reden zijn waarom die landen zeggen: wij willen geen gevaccineerd vlees? 

00:07:07 RUDOLF RAYMAKERS 

Ik kan het wel een beetje uitleggen. Als jij een dier vaccineert, dan krijgt hij antistoffen. En als jij in vlees gaat zoeken, dan kun je die antistoffen ook vinden. Dus een land dat vlees importeert en die vinden varkenspest-antistoffen of mond-en-klauwzeer-antistoffen… Die zeggen: oh, daar zit misschien ook virus, want waar rook is, is vuur. En dan willen wij dat vlees niet. En dat is ook wel begrijpelijk. 

00:07:33 ESTHER MOLENWIJK 

Ja, die denken dat die antistoffen voortkomen uit het feit dat dat dier ziek is geweest. 

00:07:36 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, want dat kon je toen niet onderscheiden. Het is wel zo dat er technieken zijn, tegenwoordig om… Dat noemen ze dan DIVA-vaccins. Dus je kunt een dier vaccineren. En dan kun je hem onderscheiden tussen een gevaccineerd en een geïnfecteerd dier. En dan kun je zeggen dat dit antistoffen zijn die alleen van vaccinatie komen. Dus wij dachten ook in die tijd dat dat een grote vlucht zou nemen. Maar dat is dus niet gebeurd. 

00:08:07 ESTHER MOLENWIJK 

En waarom zou dat zijn? 

00:08:10 RUDOLF RAYMAKERS 

Nederland is een handelsland. En wij hebben heel veel export, maar heel veel andere landen hebben vooral import. En die zijn erop gericht om hun eigen productie te beschermen. En die willen de producten van Nederland graag buiten houden. 

00:08:27 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Kortom, Nederland exporteert haar vlees vooral. En de landen die ons vlees afnemen, zitten niet zo te wachten op gevaccineerd vlees. Of ze gebruiken het als een excuus om hun eigen markt te beschermen tegen import van ons. Hoe dan ook, Nederland kan niet zonder export. 

00:08:45 RUDOLF RAYMAKERS 

Een land als bijvoorbeeld Duitsland, die heel veel importeert, heeft daar veel minder belang. Want die hebben een hele grote interne markt. Dus als er iets misgaat, kunnen die heel goed hun eigen producten nog wel opeten. Maar dat kunnen wij niet. 

00:08:58 ESTHER MOLENWIJK 

Wij zitten dan met veel te veel vlees op zo’n moment. 

00:09:01 RUDOLF RAYMAKERS 

Veel te veel. Kunnen wij nooit verwerken. 

00:09:03 ESTHER MOLENWIJK 

Dus de dieren niet vaccineren leek gunstig. 

00:09:08 RUDOLF RAYMAKERS 

Als het goed gaat, is dat gunstig, maar als er een ziekte uitbreekt, dan is dat niet gunstig. En we hebben verschillende ziektes geweest en dat was niet gunstig, zal ik je vertellen. 

00:09:18 ESTHER MOLENWIJK 

Achteraf, zegt u, hadden we de non-vaccinatie… 

00:09:20 RUDOLF RAYMAKERS 

Achteraf was ik er ook niet blij mee, maar er zat wel een beetje opportunisme in die keuze. Denk ik. 

00:09:33 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Terug naar die uitbraak in februari 1997. Want er werd een kritieke fout gemaakt, zegt Kees. 

00:09:40 KEES SCHEEPENS 

Dat er nog in ieder geval één nacht, misschien zelfs wel twee nachten, nog heel veel diertransporten in dat gebied zijn geweest. In Venhorst, Boekel, die hoek van Nederland. Terwijl men al wist dat er varkenspest was. 

00:09:55 ESTHER MOLENWIJK 

Ja, dus men ging op het laatste moment proberen zijn dieren nog naar de slag te brengen. 

00:09:58 KEES SCHEEPENS 

Ja, dieren wegbrengen. Want je weet dan, wanneer een varkenspest uitbreekt, dat er vervoersverboden gaan komen. Dus oh, even nog gauw de stal leegmaken, want als we dat nu niet doen, dan zitten we zometeen met de varkens tot aan het dak in de stal. 

00:10:13 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

En de vele dieren die de boeren nog lieten vervoeren, hebben bijgedragen aan de snelle verspreiding van de varkenspest. 

00:10:20 RUDOLF RAYMAKERS 

Je hoorde: hier was varkenspest en de dag erna hoorde je: daar is varkenspest. Het leek wel een soort veenbrandje die overal ineens begon te roken. Toen bleek dus dat die varkenspest al flink verspreid was. Toen is er natuurlijk meteen een groot alarm gegaan. Toen was het op een gegeven moment verboden om varkens te transporteren. 

00:10:43 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

En de veeartsen, waaronder Kees, moesten op varkenshouderijen gaan controleren of er dieren besmet waren. 

00:10:49 KEES SCHEEPENS 

Dus dan liep je met je thermometertje achter biggetjes aan. En dan moest je, ik geloof 20 biggetemperaturen. Nou ja, als je de thermometer in een biggetje zijn anus kunt stoppen, dan weet je al dat dat biggetje niet helemaal lekker is. 

00:11:06 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

En de verspreiding bleek groot. Kees ziet meteen wat een enorme consequenties dit gaat hebben. En hij waarschuwt de minister om alsnog te gaan vaccineren. 

00:11:18 KEES SCHEEPENS 

In het begin van die varkenspest heb ik het initiatief genomen voor een brief naar de minister van Landbouw om aan te geven dat er op dat moment al bij een grote farmaceut in Boxmeer een vaccin op de plank lag wat effectief, veilig en herkenbaar antistoffen produceerde die te onderscheiden waren van antistoffen van een veldvirus, van het vieze virus. Ja. Die brief heb ik geschreven, die werd mede ondertekend door Rudolf Raymakers, de voorzitter toen van de groep Geneeskunde van het Varken, van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. Maar die brief heb ik verstuurd en mijn dochter was toen negen jaar oud en die zei toen al tegen mij van: goh pap… 

00:12:11 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ik zie dat hij het hier opeens even moeilijk heeft. 

00:12:15 KEES SCHEEPENS 

Sorry. Goh pap, wat denk je dat de effect van die brief zal zijn? Ik zeg nou Anne, ik denk niet veel, maar ik doe het wel. En die brief had dus ook geen effect. Die brief was, er is nooit eens een antwoord op gekomen. En waarom doet het je zoveel? Omdat we daarmee de verkeerde afslag genomen hebben. 

00:12:39 ESTHER MOLENWIJK 

Omdat we toen hadden kunnen vaccineren, zeg je? 

00:12:41 KEES SCHEEPENS 

Ja, we hadden toen kunnen vaccineren. De minister van Landbouw had toen de mogelijkheid om dat effectieve, veilige en discriminatievaccin, dat zijn de drie woorden die er bij dat vaccin horen, voor varkensmest in te zetten. Dat heeft hij niet gedaan. Waarom heeft hij het niet gedaan? Vanwege de verkeerde redenen. Want voor dierwelzijn was het de beste geweest. Voor duurzaamheid was het de beste geweest. Want we hebben uiteindelijk toch door het ruimen strategie te kiezen. We hebben elf miljoen varkens doodgemaakt, waar geen grammetje van is opgegeten door mensen, maar allemaal vermalen is tot diermeel. Hadden we die varkenspest sneller en beter onder controle kunnen krijgen. 

00:13:25 ESTHER MOLENWIJK 

En jij hebt daar echt je best voor gedaan om dat op dat moment te doen? 

00:13:28 KEES SCHEEPENS 

Ik heb het geprobeerd. Onnozel zou iedereen zeggen die al wat langer meeloopt. Het kan wel zijn dat het onnozel is, maar in ieder geval heb ik het geprobeerd. 

00:13:40 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

De minister legde het advies om te vaccineren dus naast zich neer. Dag in dag uit werden er op de besmette bedrijven en op de bedrijven in de directe omgeving daarvan dieren geruimd. Ik vraag aan Rudolf Raymakers hoe dat ging. 

00:13:55 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, dat zijn natuurlijk grootschalige operaties met echt dieren doden. En die worden dan allemaal afgevoerd naar een destructor. 

00:14:08 ESTHER MOLENWIJK 

En hoe werden ze gedood? 

00:14:10 RUDOLF RAYMAKERS 

Daar waren wij niet bij. Dat deed meestal toentertijd de RVV. 

00:14:16 ESTHER MOLENWIJK 

Dat is nu de NVWA? 

00:14:18 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, die hadden er gewoon apparatuur voor. 

00:14:22 ESTHER MOLENWIJK 

En toch zou u kunnen uitleggen hoe dat gaat? 

00:14:24 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, je kunt dat doen met stroom en met een… Je kunt het doen met een halfsnede, met een injectie, je kunt het op heel veel manieren doen. 

00:14:40 ESTHER MOLENWIJK 

En hoe werd dat daar toen gedaan? 

00:14:42 RUDOLF RAYMAKERS 

Welke manier werd dat gebruikt? Ik ben toen bij die ruimingen niet bij geweest. 

00:14:46 ESTHER MOLENWIJK 

U weet het eigenlijk niet? 

00:14:47 RUDOLF RAYMAKERS 

Nou, dat weet ik wel. Als je zo’n zeug naar buiten haalt, dan moet hij bedwemd worden, echt dood. 

00:14:56 ESTHER MOLENWIJK 

En bedwelmd is met CO2? 

00:14:57 RUDOLF RAYMAKERS 

Nee, bedwemd is met een schot in zijn hoofd… en een steek in zijn hals of met een enorm grote stroomstoot. 

00:15:08 ESTHER MOLENWIJK 

Dus dier per dier werd dat gedaan? 

00:15:10 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, dier per dier werd dat gedaan. 

00:15:14 ESTHER MOLENWIJK 

U bent dierenarts. Kunt u omschrijven hoe dat is voor zo’n dier? 

00:15:22 RUDOLF RAYMAKERS 

Nou, kijk, dieren hebben natuurlijk… Het is heel moeilijk om dat in te schatten, maar die dieren hebben toch wel in de gaten dat er iets aan de hand is. Dus die dieren uit hun hokken halen, naar buiten brengen, door zo’n installatie waar ze gedood worden brengen, dat is natuurlijk wel een dingetje. Dat gaat met stress gepaard. 

00:15:48 ESTHER MOLENWIJK 

Ja? 

00:15:49 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, zeker. 

00:15:51 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ondertussen ontsond er ook in de stallen waar geen besmettingen waren een probleem, zo vertelt Kees. 

00:15:56 KEES SCHEEPENS 

Varkens groeien door, dus die stallen raakten vol, voller, volst. Er werden uitbouwtjes aan die stallen gemaakt, er werden uitbouwtjes aan de uitbouwtjes gemaakt en er werden ook nog eens uitbouwtjes aan de uitbouwtjes aan de uitbouwtjes gemaakt. En toen dus alles vol zat, kreeg toentertijd minister van Aartsen het idee om het grote overbevolkingsprobleem van varkens op die geblokkeerde bedrijven te stoppen. En ik denk dat wij als dierenartsen misschien zelf ook nog wel gezegd hebben. Want als je nou eens gewoon stopt met insemineren, dus dat heet dan later een ‘fokverbod’. 

00:16:41 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Een fokverbod, Ik pauzeer hem hier even, want dit is belangrijk om bij stil te staan. In de eerste vier maanden van de varkenspest gingen boeren nog gewoon door met het insemineren van hun zeugen. Honderduizenden zeugen werden zwanger gemaakt, terwijl de varkenspest om zich heen greep. Uiteindelijk kwam op 2 juni dan dat fokverbod. 

00:17:02 KEES SCHEEPENS 

En dat duurt drie maanden, drie weken en drie dagen, want dat is de draagtijd van de zeug. Tot die tijd moeten er eigenlijk biggen geëuthaniseerd worden, want dan hebben we bij Rendac, dat is de verwerker van al die dode varkens, hebben we minder aanvoer van zware vleesvarkens die honderd kilo geslacht wegen. Maar dan heb je biggetjes van 1,5 of van twee kilo. Dus dan kunnen we veel meer dieren verwerken en kunnen we dus veel efficiënter zijn in het bestrijden van die varkenspest. 

00:17:33 ESTHER MOLENWIJK 

Maar even dat ik het snap, gingen dit nou ook gewoon aan boerderijen waar geen besmetting gold? 

00:17:38 KEES SCHEEPENS 

Daar gold geen besmetting mee. Die waren ook niet verdacht. Dat waren gewoon bedrijven in die beschermingszones. 

00:17:46 ESTHER MOLENWIJK 

Dus het enige probleem op zo’n boerderij was eigenlijk dat die varkens niet vervoerd mochten worden. En daarom groeide zo’n boerderij uit zijn voegen. En toen zei de overheid, met ook advies van dierenartsen: dan kunnen we beter die jonge biggen doodmaken.  

00:17:49 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

En zo moesten dierenartsen dus gezonde biggen gaan doden. En dat deden ze met een zogenaamde intracardiale injectie. 

00:18:12 KEES SCHEEPENS 

Intracardiale wil je gewoon zeggen, een naald in het hart. En ik pak nu jouw pen. En die naald was ongeveer zo lang als deze pen. En die pen ging in het hart van het biggetje. Als het biggetje tussen de drie en de zeventien dagen oud was. Met T61. Een druppel was soms wel genoeg om dat biggetje te doden. 

00:18:33 ESTHER MOLENWIJK 

En hoe lang duurt dat? 

00:18:34 KEES SCHEEPENS 

Meteen. Vrijwel meteen. Het is secondenwerk. 

00:18:39 ESTHER MOLENWIJK 

Hoe groot is zo’n biggetje dan? 

00:18:42 KEES SCHEEPENS 

Tussen drie en zeventien dagen. Dus dat is twee, drie, vier kilo max. 

00:18:47 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Om de situatie nog absurder te maken, werden de dierenartsen gecontroleerd door een militair. 

00:18:54 KEES SCHEEPENS 

En naast je stond een militair om te controleren of je niet reeds dode biggetjes ook in het vat gooide. 

00:19:02 ESTHER MOLENWIJK 

En wat zou het probleem zijn? Waarom zou je een dood biggetje… 

00:19:08 KEES SCHEEPENS 

Omdat dat geld opbracht.Die biggetjes die gedood werden, die brachten geld op. Door de overheid moest die schade vergoed worden. Met andere woorden, de waarde van het biggetje moest vergoed worden. 

00:19:19 ESTHER MOLENWIJK 

Ja, en dan was de overheid bang dat er gesjoemeld zou worden en dat er een biggetje dat toch al dood is. Hoe is dat om dan zo’n militair naast je te hebben? 

00:19:31 KEES SCHEEPENS 

Ja, dat was soms wel grappig, want opeens had je geen militair meer naast je, want dan lag hij op de grond, was hij flauwgevallen. Ja, wat denk je? Als je als militair iedere keer zo’n schreeuwend biggetje hoort en je spuit hem en biggetje is dood. Ja, ik bedoel, dan komt het leven en dood wat bij een militair toch ook al in zijn hoofd zit, komt wel heel dichtbij. 

00:19:55 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ook Rudolf Raymakers heeft biggen moeten doden. 

00:19:58 RUDOLF RAYMAKERS 

Dat heb ik heel veel gedaan, ja. En ik probeerde wel te zorgen dat dat ook een beetje waardig gebeurt. En dat hoorde ik ook van anderen hier. Er wordt niet gesmeten met die beesten. Het is voor mensen ook wel belastend geweest. Ik bedoel, je denkt er ook nog wel aan terug. Dat zijn nog dingen waar ik nog weleens ooit aan terugdenk. Dat vond ik niet vrij, om het zomaar te zeggen. Maar goed, ik zag ook niet in dat je op een andere manier uit deze ellende kon komen. 

00:20:34 ESTHER MOLENWIJK 

Want wat denkt u dan als u er aan terugdenkt? Heeft u dan het idee van: dat had ik eigenlijk niet moeten doen? 

00:20:39 RUDOLF RAYMAKERS 

Nee, dat denk ik niet. Ik denk wel dat ik dat had moeten doen op dat moment. Maar het had nooit zo ver mogen komen. 

00:20:46 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ja. Dierenartsen waren niet verplicht om hier aan mee te werken. Maar eigenlijk hadden ze weinig keus.  

00:20:47 ESTHER MOLENWIJK 

Heb jij ooit de keuze gekregen op dat moment? Van zou jij dit willen doen of was dit eigenlijk… 

00:21:00 KEES SCHEEPENS 

Nee, dat was gewoon vanzelfsprekend. 

00:21:02 ESTHER MOLENWIJK 

Had je wel nee mogen zeggen? 

00:21:05 KEES SCHEEPENS 

Ik… had je nee mogen zeggen… Ik denk dat het heel moeilijk geweest zou zijn. Ik denk dat je collega’s je dan toch wel heel erg raar aangekeken zouden hebben, want het was op dat moment ook vrijwel het enige wat je in die praktijk kon doen. Dus als je dat zou weigeren, dan ging je thuis zitten en niks doen. Ja, sorry, maar als de wereld aan het vergaan is, dan ga je… Wil jij ook je steentje daaraan bijdragen om dat te stoppen. 

00:21:43 ESTHER MOLENWIJK 

Ja. 

00:21:43 KEES SCHEEPENS 

Maar… Laat ik zeggen, die al meer filosofische vragen, die zijn op dat moment niet aan de orde. Je doet gewoon je werk, je bent gewoon verantwoordelijk voor je boeren en je doet het. 

00:21:59 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Kees is duidelijk een man met een groot hart voor varkens. Ik heb hem met zijn big in de weer gezien. En ik vraag me af hoe hij dit massale doden mentaal voor elkaar kreeg. 

00:22:09 KEES SCHEEPENS 

Ik denk dat er bepaalde gordijntjes opgetrokken waren… die achteraf wel het zware emotionele… maar op dat moment sloot je jezelf daar een beetje voor af. Je doet gewoon je werk. En je gaat jezelf niet even ook nog eens bevragen in je eigen lijf… van ben ik nu het goede aan het doen. 

00:22:37 ESTHER MOLENWIJK 

Merkte jouw omgeving iets? Jij was getrouwd toen, geloof ik, in die tijd. Merkte jouw omgeving iets aan jou? 

00:22:42 KEES SCHEEPENS 

Ja, mijn toenmalige vrouw was ook in diezelfde praktijk. Ook biggen aan een doodspuiten. Ja, dus die maakte hetzelfde mee. Dus dat was heel heftig. 

00:22:57 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ook Rudolf Raymakers bleef er niet koud onder. Hoe kwam u ’s avonds thuis na zo’n dag? 

00:23:03 RUDOLF RAYMAKERS 

Nou ja, soms niet zo best. 

00:23:07 ESTHER MOLENWIJK 

Nee? Hoe uitte zich dat? 

00:23:09 RUDOLF RAYMAKERS 

Nou ja, dan ben je prikkelbaar en moe en kwaad of teleurgesteld. Ja, dat is niet fijn. Dat was gewoon een hele nare tijd. 

00:23:26 ESTHER MOLENWIJK 

Merkte uw familie het ook? 

00:23:27 RUDOLF RAYMAKERS 

Ja, zeker. De kinderen die waren natuurlijk nog klein toen, maar die vonden dat wel lastig, ja. 

00:23:36 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

En ondertussen ging het maar door. Maand in, maand uit. 

00:23:41 KEES SCHEEPENS 

Het hele mechanisme, de militair en de boer en Rendac. Als dat allemaal goed op elkaar afgestemd was, dan denk ik dat je op een ochtend tussen de drie- en de vijfhonderd doodspoot. Ja. 

00:23:55 ESTHER MOLENWIJK 

Misschien is het een lastige vraag, maar heb je wel eens berekend hoeveel er zijn geweest in de hele varkenspestperiode? 

00:24:02 KEES SCHEEPENS 

Ja, de praktijk waar ik toen in zat. Alle collega’s en ik zelf hebben in totaal 130.000 biggen geëuthaniseerd. 

00:24:11 ESTHER MOLENWIJK 

En jij was een van de dertien? 

00:24:13 KEES SCHEEPENS 

Een van de dertien, dus tienduizend. 

00:24:17 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ook bij Rudolf ging het om flink wat biggen. 

00:24:20 RUDOLF RAYMAKERS 

Ik heb er, denk ik, twintigduizend door mijn handen gehad. 

00:24:28 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

In totaal hebben veeartsen gezamenlijk 2,7 miljoen gezonde biggen gedood. En dat gaat je niet in de koude kleren zitten. 

00:24:37 KEES SCHEEPENS 

Die man met de hamer, die zat, denk ik, al vrij snel op de loer. En bij mij is het er uiteindelijk denk ik in Engeland uitgekomen. Waar ik naartoe verhuisd was omdat ik de ellende hier in Nederland helemaal zat was. En daar kreeg ik epileptische aanvallen. Dat was nogal heftig, moet ik zeggen. Er is een anatomische oorzaak voor gevonden voor die epileptische aanvallen, maar ik denk wel dat dat met elkaar te maken heeft. Dat daar ergens een… een combi is met de stress, met al die emoties die in die varkenspesttijd… Het heeft verder mijn leven enorm beïnvloed. Ja? Ja, achteraf gezien in positieve zin, maar toentertijd niet. 

00:25:35 ESTHER MOLENWIJK 

Hoe had het dan invloed op je leven? Kun je eens een voorbeeld geven? 

00:25:38 KEES SCHEEPENS 

Omdat ik toen eigenlijk tegen mezelf gezegd heb van: nou, dit nooit weer. Dit echt nooit weer. 

00:25:51 ESTHER MOLENWIJK 

En waarom eigenlijk? Want je spreekt er net over, toen we het hadden over die tijd… toen spreek je erover van: nou het is iets wat moest gebeuren. Je doet gewoon mee, je trekt de gordijnen op. We konden niet anders, het was oorlogstijd. Waarom was dan toch dat gevoel van dit nooit weer? 

00:26:08 KEES SCHEEPENS 

Omdat die gordijnen naar beneden gegaan zijn. Ik kon die gordijnen niet meer optrekken. Ik denk dat dat het is. 

00:26:22 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Rudolf vertelt dat wel meer dierenartsen het hier zwaar mee hebben gehad. 

00:26:26 RUDOLF RAYMAKERS 

Kijk, ik heb wel telefoontjes gehad van mensen die er een beetje doorheen zaten, die dat niet trokken, om het zomaar eens te zeggen. En dat heeft natuurlijk met diverse dingen te maken. Daar hebben wij wel geprobeerd om daar iets voor te doen. Maar dat is toch niet goed van de grond gekomen. 

00:26:30 ESTHER MOLENWIJK 

Wat heeft u geprobeerd?  

00:26:30 RUDOLF RAYMAKERS 

Dat er, ik zal maar zeggen, praatgroepjes zouden kunnen komen. Of deskundige mensen, psychologen die daar een rol in zouden kunnen spelen. Daar hebben wij het intensief over gehad, maar dat is niet echt goed van de grond gekomen. 

00:27:01 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Het is een drama geweest voor de veeartsen, voor de boeren en in de eerste plaats natuurlijk voor de dieren. Maar daarnaast heeft deze hele actie ook ontzettend veel geld gekost. Varkens in Nood berekende dat in de periode 1997 tot 2022 de maatschappij, dus de belastingbetaler, 2,9 miljard euro betaald heeft aan dierziekten. Dat gaat niet alleen over de varkenspest, maar die speelde daar wel een grote rol in. Met inflatie zou dat nu 3,5 miljard zijn. En dan zijn nog niet eens de miljarden meegerekend voor de, volgens Varkens in Nood, mislukte herstructurering van de varkenshouderij die na de varkenspest werd ingezet. Is dat nou eerlijk, vraag ik me af. Dat de maatschappij dit betaalt. 

00:27:48 RUDOLF RAYMAKERS 

Nou ja, ik vind dat als er iets opgelegd wordt, dan moet je daar ook wel een fonds voor maken. En dan moet degene die dat oplegt daar ook wel verantwoordelijkheid voor nemen. 

00:28:03 ESTHER MOLENWIJK 

Maar nou is het natuurlijk in allerlei andere sectoren zo, dat als je als bedrijf een probleem krijgt, dat de overheid dat niet voor je betaalt. 

00:28:10 RUDOLF RAYMAKERS 

Nou nee, dat is ook zo. Ik vind veehouderij toch wel iets anders dan een gewoon bedrijf, omdat je… Kijk, iemand die groente heeft of biggen of eieren, weet ik wat, die zijn er. En die moeten weg. Die kunnen niet even de markt manipuleren om de prijzen wat hoger te laten zijn of wat lager. Dus ik vind voor landbouw vind ik, en voor voedsel, toch dat de overheid een belangrijke partner is. 

00:28:42 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ja, er zit wat in. Je bent bij zo’n uitspraak als boer overgeleverd aan overheidsregels en je kan geen kant meer op. Aan de andere kant, er is wel vrij opportunistisch gekozen om niet meer te vaccineren en dus het risico te vergroten met als voordeel een grotere afzet. De baten daarvan gingen naar de sector. Zouden de risico’s dan ook niet voor de sector moeten zijn? 

00:29:23 KEES SCHEEPENS 

Dat zijn ze. Zag je dat? Dat waren ze. 

00:29:29 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Terug in de varkensweide van Kees komen daar dan ook de biggetjes aan sjeesen. Ik heb nooit geweten dat biggen zo hard kunnen rennen. Kees, die zichzelf ook wel de varkensfluisteraar noemt, weet ze met zijn speciale geluidjes dicht naar ons toe te lokken. 

00:29:47 KEES SCHEEPENS 

Mijn stem kennen ze, mijn geur kennen ze ook. Ik maak altijd van die klikgeluidjes, dan komen ze nog dichterbij. Als je een beetje zo blijft staan, dan zitten ze zo meteen aan je laarzen. 

00:30:08 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Bij hem durven ze wel in de buurt te komen, maar ik ben toch te eng. 

00:30:13 KEES SCHEEPENS 

Ze ruiken jou, ze zien jou, ze ruiken jou. Makkelijk, makkelijk. Die neus van het varken, die zeggen ze, is ongeveer duizend keer zo goed als van een mens. 

00:30:27 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ik vraag nog aan Kees of hij het verantwoord vindt dat de overheid hem toen voor deze zware klus ingezet heeft. 

00:30:34 KEES SCHEEPENS 

Nee, in één woord nee. We zijn als beulen ingehuurd. En ja, wat ik altijd zeg, dat gordijn optrekken, dat lukt mij niet meer. Je zou zelfs kunnen zeggen van: nou, ik denk heel veel dierenartsen PTSS gehad hebben of gekregen hebben door alles wat ze in die oorlogstijd deden. 

00:31:01 ESTHER MOLENWIJK 

Voel je je daar schuldig over, achteraf, dat je dat hebt gedaan? 

00:31:09 KEES SCHEEPENS 

Ehm… ja, met de kennis van nu, dat zijn dan van die politieke formuleringen. Maar ik had het niet moeten doen. Toen die brief niet beantwoord werd, had ik eigenlijk moeten zeggen van: zoek het uit. Maar dat heb ik niet gedaan, want ik voelde me ook verantwoordelijk voor mijn collega’s, ik voelde me verantwoordelijk voor mijn boeren. Ik voelde me ook verantwoordelijk voor de varkens, want ik wilde ook dat die varkenspestuitbraak zo snel mogelijk stopte weer. Maar, tja. 

00:31:39 ESTHER MOLENWIJK 

En dan kun je natuurlijk ook zeggen: je werkt er natuurlijk vanaf het begin in een systeem dat er voor bedoeld is om die varkens op een gegeven moment dood te maken en op te eten. En nu was het dan wat eerder en een andere keer gaan ze na zes maanden na aan de slag. Wat maakt dat nou eigenlijk uit voor zo’n varken? 

00:31:55 KEES SCHEEPENS 

Ja, maar ja precies, maar dat is een rationeel denken. En laten we zeggen, iedere dierenarts is dierenarts geworden om gezonde dieren gezond te houden of zieke dieren gezond te maken, maar niet om gezonde dieren te doden. Dat doet een slachter of een beul. Dus daarom blijft dat altijd wringen. 

00:32:20 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Ik vraag aan hem wat hij jonge dierenartsen aan zou raden. 

00:32:23 KEES SCHEEPENS 

Dat zij zich nog meer… Ik ben ook medeoprichter van de Caring Vets. Je bent primair de hoeder van dat dier. Dus jij moet gaan staan voor de belangen van het dier die geen mond heeft om mee te spreken. 

00:32:41 ESTHER MOLENWIJK 

En dat betekent? 

00:32:43 KEES SCHEEPENS 

Dat betekent dus ook, op het moment dat jij dus vindt, puur vanuit wetenschap geredeneerd, dat een vaccinatie tegen een ziekte beter is als het cullen, het ruimen, dan moet je daar ook voor gaan staan en dan moet je dat ook uitspreken en daar je handelen misschien ook naar richten. 

00:33:07 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Zelf is hij door deze gebeurtenis ook anders naar het varken gaan kijken. 

00:33:12 KEES SCHEEPENS 

Ja, je moet dan toch beseffen dat ook een varken een levend wezen is. Met een ziel, vind ik. Daar mogen mensen ook anders over denken. Die je niet… als dierenarts moet je niet gezonde dieren gaan doden. 

00:33:31 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Kees wil nog wel een paar jaar werken, maar soms houdt hij zijn hart vast. 

00:33:35 KEES SCHEEPENS 

Ik hoop niet… ik hoop echt niet. Dat ik nu, in die laatste jaren dat ik nog aan het werk ben, dat er nog een keer Afrikaanse varkenspest ofzo voorbij komt. Daar moet ik niet aan denken. Moet ik echt niet aan denken. 

00:33:53 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Dat brengt ons naar het hier en nu. Hebben we iets geleerd van de varkenspest? 

00:33:59 ARJAN STEGEMAN 

Ik denk dat op dit moment de situatie eigenlijk veel beter is dan twintig, 25 jaar geleden.  Gaan de massale stralruimingen inmiddels anders? 

00:34:10 MARIEN GERRITZEN 

Het is nooit in het belang van het dier dat hij gedood wordt. 

00:34:13 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

En belangrijker nog doen we er alles aan om ze te voorkomen? 

00:34:17 ARJAN STEGEMAN 

Wat betreft de dierhouderij zie ik geen enkele beweging om de oorzaken van het opkomen van nieuwe infectieziekten vanuit dieren te verminderen. 

00:34:31 ESTHER MOLENWIJK (VOICE-OVER) 

Dat en meer hoor je in deel twee van dit tweeluik. Ik ga in gesprek met Marien Gerritzen, onderzoeker op het gebied van het doden van dieren, met epidemioloog Arjan Stegeman en met hoogleraar vergelijkende pathologie Thijs Kuiken. Je vindt de uitzending vanaf 29 november in je podcast-app. Wendy Hoenkamp deed de research voor deze uitzending en Marlon van der Pas zorgde voor het mixen en masteren van de audio. En vele donateurs maakten deze podcast weer mogelijk. Steun je ons ook? Ga dan naar studioplantaardig.nl en de rest wijst zich vanzelf. Dank je en tot de volgende!